کتاب طبقه بندی علوم درتمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان نقد شد

به گزارش مجله یک کامپیوتر، به گزارش خبرنگاران، جلسۀ معرفی و آنالیز کتاب طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان با حضور محمدباقر خزائیلی و یونس کرامتی برگزار گردید. خزائیلی در ابتدا دربارۀ گونه های مختلف تقسیم بندی و ساختار این کتاب گفت: به گونه های مختلف می شد تقسیم بندی را انجام داد، بر اساس مفهوم، تحلیل و یا رده بندی های مختلف اما چون رویکرد تاریخی داشتیم به نظر آمد که اگر بر اساس دیدگاهها تقسیم بندی کنیم می توانیم مقایسۀ بهتری داشته باشیم. در واقع با این روش بهتر می شد فهمید که فرضاً دیدگاه یک عارف نسبت به یک فیلسوف در طبقه بندی علوم چگونه بوده است و چه تفاوت هایی با هم داشته اند.

کتاب طبقه بندی علوم درتمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان نقد شد

وی دربارۀ ترتیب فصل ها گفت: ابتدا به فلاسفۀ مشائی پرداختیم و در فصل دوم فلاسفۀ اشراقی را مورد توجه قرار دادیم و اینکه تفاوت نگاه این دو طیف چه تأثیری در بحث طبقه بندی علوم داشته است را آنالیز کردیم. در عین حال در ابتدا ،اول جابربن حیان را آوردیم که شاید به عنوان یک فیلسوف محسوب نگردد اما جزء اولین کسانی است که به طبقه بندی علوم پرداخته و تقسیم بندی دوگانه ای را از علم ارائه نموده است. اولین کسی که در این زمینه کار جدی انجام داده فارابی است.در فصول بعد به طبقه بندی علوم از دیدگاه دیوانی و ادبی پرداختیم، سپس طبقه بندی از دیدگاه کلامی را مورد توجه قرار دادیم، بعد از آن طبقه بندی از دیدگاه علمای علوم طبیعی و طبقه بندی از دیدگاه عرفا و عرفانی ها.

نویسندۀ کتاب طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان در ادامه خاطر نشان کرد: در مورد بحث زمینه های شکل گیری طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی به چند نکته توجه کردیم؛ یکی اهمیت به علم و علم آموزی در دنیا اسلام، نکتۀ دوم عدم نقش انفعالی اسلام نسبت به علم است و اینکه اسلام به فراگیری علم در هرکجا و در هر زمانی سفارش نموده است. ولی شاید کسانی که به صورت جدی طبقه بندی علوم را انجام داده اند فلاسفه هستند که اصولاً بر مبنای وحدت به تفهیم هستی می پردازند و با این رویکرد می بینیم که توجه به موضوع طبقه بندی علوم کاملاً موجه و منطبق با بینش آنها بوده چرا که آنها غایت علم را علم الهی می دانستند. می بینیم که غایت علم و رسیدن به وحدانیت خداوند در حوزه های مختلف علمی در تمدن اسلامی وجود دارد. از نظر معرفت شناسی ایرانی-اسلامی علم در ذات خود یک حقیقت به معنای واحد است و علی رغم انشعابش از یک نقطۀ محوری که همان وحدانیت است ریشه گرفته و همانند درختی است که برگ های متعددی دارد اما از یک تنۀ واحد تشکیل گردیده است.

وی در ادامه اضافه نمود: قبل از نهضت ترجمه و ورود علوم به دنیا اسلام هم این دغدغه و این ضرورت بیش تر احساس شد و مسلمانها برای اینکه بتوانند به صورت روشمنددر زمینه های مختلف علمی کار نمایند احتیاج داشتند که یک طبقه بندی از علم داشته باشند.

خزائیلی دربارۀ جریانهای فکری موجود در حوزۀ طبقه بندی علوم گفت: دو جریان فکری در حوزۀ طبقه بندی علوم وجود داشته؛ یکی مکتب باطنی فیثاغورسی که مکتبی است در زمینۀ تقسیم طبیعت به شکل رمزها، نمودها و اعداد ریاضی ، مکتب دوم مکتب قیاسی و حقیقی است. مکتب دوم را بیش تر در مشائیون و مکتب اول را بیش تر در طبقه بندی کلامی و اشراقی می بینیم که وجود دارد.مبنای طبقه بندی در دنیا اسلام مبنای ارسطویی بوده و تقسیم بندی علم به دو علم نظری و عملی که عمدتاً فلاسفه مخصوصاً فلاسفۀ مشاء از این رویکرد استفاده نموده اند.

وی در ادامه اضافه نمود: مشرب های فکری و نگرش های گوناگونی را در دنیا اسلام به ویژه در حوزۀ طبقه بندی علوم وجود دارد. طبقه بندیها با توجه به تمایز ماهوی و بر اساس تمایز ماهوی مسئله های هر علم شکل گرفته و با تمایز علوم و تمایز مسئله ها یا موضوعات مرتبط است. بر اساس این دیدگاهها طبقه بندی کلامی، مشایئون و اشراقیون را می بینیم. در یک نوع دیگر از تقسیم بندی هدف جدا کردن علوم نقلی از علوم عقلی بوده است، در این حوزه بیش تر دیدگاه کلامیان را داریم که به این موضوع پرداخته اند. یک گروه بر اساس کشف و شهود تأکید دارند و با این رویکرد به دنبال رسیدن به غایت علم هستند و عمدتاً به جنبۀ باطنی و رمزی علوم توجه دارند که این روش بیش تر روش عرفا است. گروه دیگر هم به کاربرد علم توجه می کردند و اینکه علم چه کاربردی در دنیا اسلام دارد، که اولین بار دیوانی ها به این موضوع پرداختند. در مقابل روش متفاوت دیگری هم وجود دارد که روش علمای علوم طبیعی است. این گروه علی رغم اینکه به بحث طبقه بندی علوم واقف هستند رویکرد آنها در طبقه بندی متمایل به علوم طبیعی است.

این نویسنده همچنین خاطر نشان کرد: طبقه بندی ها بر حسب عوامل مختلف شکل گرفته است. یک بخش از آن تابع روش و دنیا بینی علماء بوده است، بخشی از آن تابع موقعیت تاریخی و بخش دیگر هم حاصل اختلافات فکری، محیطی، ظهور فرقه های کلامی و جریانهایی مانند اخوان الصفا بوده است. در واقع طبقه بندی ها تابع رشد کیفی تمدن اسلامی بوده و میبینیم که علم و تمدن رابطۀ کاملاً متقابلی با هم دارند و این رابطه را در طبقه بندی علوم مشاهده می کنیم. طبقه بندی علوم می تواند خیلی به ما یاری کند که روشمند فکر کنیم و بر اساس یک مبنای معین و نظم فکری کار کنیم.

خزائیلی در سرانجام به این نکته اشاره نمود که: این کتاب تا قرن یازدهم هجری را شامل می گردد و طبیعتاً باید دورۀ صفویه را هم در بر می گرفت اما تا ابتدای این دوره را آنالیز نموده ایم به دلیل اینکه در دورۀ صفوی با توجه به شرایطی که وجود داشته احتیاج به تحقیق جامع تری دارد.

در ادامۀ این جلسه یونس کرامتی در ابتدا با اشاره به منابع مورد استفاده گردیده در این کتاب عنوان نمود: یکی از نکات مثبت این کتاب استفاده از منابع بسیار متعدد و مختلف و آشنایی نویسنده با مآخذ متنوع است.

وی دربارۀ نمایه های متن که ساختار و موضوع اثر را نشان می دهند،گفت: این کتاب در مجموع از نظر ساختار بسیار خوب است به غیر از یک مورد که مربوط به جدا کردن نظر فلسفۀ اشراقی و مشائی در طبقه بندی علوم است که به نظر من باید دلیل قانع نماینده ای برای این جدایی ارائه می شد.در هر فصل عنوان فصل بلافاصله دوباره تکرار گردیده است. اما قسمتی که مهم است این است که طبق استانداردی که برای نمایه های متن وجود دارد هیچوقت دو نمایه متن پیاپی نباید وجود داشته باشد، حتما باید بین دو نمایه حداقل یک پاراگراف مطلب وجود داشته باشد. این پاراگراف های مربوط به هر نمایه نشان می دهد که مطالب موجود در هر فصل چه ارتباطی با آن فصل دارند. یعنی آن اشتراک مفهومی که از نظر مؤلف در اینجا وجود داشته را باید شرح دهد. بنابراین اگر نویسندگان این کتاب این استاندارد را رعایت می کردند، نقیضۀ مربوط به علت جدایی آراء مشائی و اشراقی رفع می شد. با توجه به حقوق مخاطب مطلب در جایی که باید باشد باید قرار بگیرد. در واقع باید معین گردد که طبقه بندی این طبقه بندیها بر چه اساسی اجرا شده است.

این استاد تاریخ علم با اشاره به اینکه جدا کردن طبقه بندی اشراقی و مشائی چندان موجه نبوده خاطر نشان کرد: عملاً طبقه بندی قطب الدین شیرازی منطبق بر یکی از طبقه بندیهای ابن سینا است، در صورتی که در این کتاب طبقه بندی قطب الدین در فلسفۀ اشراقی آمده اما ابن سینا در مشائی آمده است. البته با توجه به اینکه عمدتاً آثاری که قطب الدین در اواخر عمر خود نوشته است در حوزۀ فلسفۀ اشراق است، بنابراین می توان آثار مربوط به طبقه بندی او را از جملۀ آثاری دانست که در اواخر عمر خود نگاشته است.

عضو هیأت علمی دانشگاه تهران همچنین دربارۀ اینکه نمایه های یک کتاب ارزشمندی آن را نشان می دهند متأسفانه در این کتاب اشتباهات مربوط به نمایه ها باعث گردیده ارزش کتاب نشان داده نگردد، اعلام کرد: در بخش نمودارها در نمودار پراکندگی جغرافیایی آثار طبقه بندی علوم در ستون اول در ابتدا نام نواحی ذکر گردیده و در ادامه نام شهر آمده است. انتظار می رود با توجه به اینکه ساختار کتاب مربوط به تمدن اسلامی است، از اسامی رایج در تقسیم بندیهای جغرافیایی آن دوران استفاده گردد و با این روش این نقیضه که یک سری نام شهر است و یک سری نام منطقه رفع می شد. نکتۀ دیگر اینکه در این نمودار باید ترتیب معینی وجود داشته باشد، اگر ترتیبی معینی وجود داشته باشد شاید مخاطب بتواند از آن اطلاعاتی به دست آورد. مثلاً میتوان نواحی جغرافیایی را از غرب به شرق یا بالعکس مرتب کرد تا شکل نمودار بتواند مفهومی را به مخاطب منتقل کند، یه طور مثال متوجه می شویم که هزجه از شرق به غرب میرویم علاقه به نوشتن کتاب در زمینۀ طبقه بندی علوم کم می گردد یا زیاد.

کرامتی دربارۀ منابع کتاب گفت: دومین موردی که نشان می دهد چه میزان برای یک کتاب زحمت کشیده گردیده است منابع می باشد. مسئله ای که در منابع و مآخذ سرانجامی این کتاب وجود دارد این است که سنت بسیار ناپسندی رایج گردیده است که منابع را به بخش های مختلف منابع اصلی، تحقیقاتی، مقالات و لاتینی تقسیم می نمایند. فلسفۀ وجود منابع در سرانجام یک اثر در این است که مخاطب فرضاً می خواهد به منبعی که در متن کتاب آمده مراجعه کند، با توجه به حقوق مخاطب، مخاطب باید به سهل الوصول ترین راه ممکن به معینات کامل آن منبع دسترسی پیدا کند. پس شیوۀ استاندارد این است که منابع به دو دستۀ منابع فارسی و لاتین تقسیم گردد.

وی در ادامه اضافه نمود: نکتۀ دیگر این است که در اینجا از روش APA استفاده گردیده است، اما با توجه به ماهیت علومی که در بستر تاریخی مطرح می شوند این روش مناسب نیست. به عقیدۀ من در این زمینه ها بهتر است از روش MLA استفاده گردد.

استاد دانشگاه تهران دربارۀ کلیت استفاده از منابع گفت: در بسیاری از منابع به ترجمۀ فارسی ارجاع داده گردیده است در صورتی که امکان دسترسی به اصل انگلیسی یا عربی آنها وجود داشته است. همچنین در مواردی به ترجمه هایی ارجاع داده است که چندان معتبر نیستند. در واقع برای یک کار حرفه ای مانند این کتاب بهتر است به اصل منابع مراجعه کرد نه ترجمۀ آنها. از طرف دیگر منابع استفاده گردیده در منابع در سطح هم نیستند، به طور مثال وقتی در زمینهای می توان به ابن ندیم ارجاع داد احتیاجی نیست به یک مؤلف معاصر ارجاع داد.

کرامتی دربارۀ قرار دادن برخی آثار به عنوان آثار نوشته گردیده در زمینۀ طبقه بندی علوم گفت: برخی آثار در ردۀ طبقه بندی علوم قرار نمی گیرند. مثلاً نظامی عروضی سمرقندی در مجمع النوادر در چهار مقاله در زمینه های نجوم، پزشکی، کتابت و شعر نوشته است، اما طبقه بندی علوم محسوب نمی گردد. حتی کتاب جامع العلوم فخر رازی هم طبقه بندی علوم نیست زیرا طبقه بندی بر اساس یک تقسیم بندی منطقی صورت می گیرد که این نوع تقسیم بندی در کتاب فخر رازی مشاهده نمی گردد.

در سرانجام این استاد دانشگاه عنوان نمود: هرچند این کتاب با تأکید بر نقش دانشمندان ایرانی نوشته گردیده است اما بهتر بود به چند اثر مهم از نویسندگان غیر ایرانی در این زمینه اشاره میشد. مثلاً نمی گردد کاری در زمینۀ طبقه بندی علوم انجام داد اما از ارشادالقاصد ابن اکفانی یاد نکرد، یا مفتاح السعادة طاش کوبری زاده از آنجایی که یکی از جزئی ترین طبقه بندی ها در این کتاب وجود دارد کتاب بسیار مهمی در این زمینه محسوب می گردد. همچنین مقدمۀ تاریخ یعقوبی و مقدمۀ ابن خلدون آثار مهمی در طبقه بندی علوم هستند که در این کتاب به آنها توجه نگردیده است.

بانیما: قدرت گرفته از سیستم مدیریت محتوای بانیما

منبع: خبرگزاری مهر
انتشار: 18 شهریور 1400 بروزرسانی: 18 شهریور 1400 گردآورنده: 1com.ir شناسه مطلب: 977

به "کتاب طبقه بندی علوم درتمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان نقد شد" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "کتاب طبقه بندی علوم درتمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان نقد شد"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید